نگاهی گذرا به تاریخ خوشنویسی ایران از آغاز تا کنون

نگاهی گذرا به تاریخ خوشنویسی ایران از آغاز تا کنون

هنر خوشنویسی در ایران از نقطه‌های مهم تلاقی فرهنگ ایرانی با فرهنگ اسلامی است. این هنر در همین نقطه‌ی تلاقی به تعالی رسیده‌ است. اصل هنر خوشنویسی، شرقی و به‌معنای دقیق‌تر دینی است و همواره با دین پیوند داشته است. در ایران پیش از اسلام لوح‌های مقدس پیرایه‌نویسی می‌شدند. از دیدگاه مسلمانان هنر خوشنویسی هنری مقدس است و با تهذیب‌ نفس‌ و طهارت‌ روح‌ ارتباط نزدیکی دارد. امام علی علیه‌السلام می فرمایند: «خط خوش باعث جلای روح و صفای باطن است.» ژاپنی‌ها نیز وقتی می‌خواهند بگویند فردی برازنده و زیباست می‌گویند: «دست‌خط زیبایی دارد.»

پیوند فرهنگ ایرانی و اسلامی نیروی عظیمی برای بالندگی این هنر ایجاد کرد. هر چند شیوه‌ها و قلم‌های ابداعی در سایر کشورهای اسلامی هم طرفدارانی دارد اما بیشتر به ایران و کشورهای تحت نفوذ آن همچون کشورهای آسیای میانه، افغانستان، پاکستان و هند مربوط است. در این منطقه به خوشنویسی همواره به‌عنوان والاترین شکل هنرهای بصری توجه شده است.

ایران پیش از اسلام خط‌های مختلفی از جمله میخی، پهلوی و اوستایی داشت که با صورت خط بعد از اسلام به‌کلی متفاوت بود. خطوط مختلف ساسانی هم منشأ آرامی داشتند. با آغاز اسلام خط عربی جایگزین خط پهلوی ساسانی شد که تا امروز ادامه دارد؛ این جایگزینی بیش از دویست سال طول کشید. هر چند خط ساسانی تا قرن پنجم هجری در برخی جاها رواج داشت. ایرانی‌ها الفبای عربی را پذیرفته و شکل نوشتاری خود را تغییر دادند. خط کوفی (نسخ قدیم) مرسوم در آن زمان هم ابداع مسلمین نبود بلکه اعراب آن را دو قرن قبل از اسلام از دو خط قبطی و سریانی اقتباس کرده بودند. تا دو‌ قرن بعد از اسلام نیز خط به همان شکل ابتدایی خود به‌کار می‌رفت تا اینکه ایرانی‌ها برای اولین بار در پی تحول در صورت نوشتار رفتند و کم‌کم هنر خوشنویسی ایرانی شکل گرفت.

بعد از مرحله‌ای از رشد خط در بین اعراب، ایرانی‌ها خط تعلیق را از خطوط نسخ و رقاع به‌وجود آوردند. از این خط برای نوشتن فرمان‌ها و نامه‌ها استفاده شد و به همین دلیل ترسل نام گرفت. تا قرن هشتم فقط همین خط‌ها رونق داشتند تا اینکه ایرانیان در نیمه‌ی دوم قرن هشتم از ترکیب و ادغام دو خط نسخ و تعلیق خطی به‌نام نسختعلیق خلق کردند که اقبال بسیاری یافت و تحولی عظیم در هنر خوشنویسی ایجاد کرد. با وجود دیگر خط‌ها این خط که به‌مرور نستعلیق خوانده شد برای کتابت استفاده می‌شد و عروس خطوط اسلامی نام گرفت. این خط به حق از زیباترین، ظریف‌ترین و مشکل‌ترین خطوط ایرانی است.

قرن‌های نهم، دهم و یازدهم هجری قمری با حضور خطاطان برجسته، از قرن‌های درخشان هنر خوشنویسی ایرانی است.

خط در دوران قاجار کاربرد کتابت را از دست داد. سیاه‌مشق‌نویسی به سمت هنر ناب رفت و با پدید آمدن روزنامه‌ها و چاپ سنگی خوشنویسی وزن بیشتری در هنرهای ناب پیدا کرد. در دوران پهلوی روند نیازهای مدرن تجاری و تبلیغی خط را از کنج کتابخانه‌ها و مجموعه‌های خصوصی به اجتماع کشاند و جریان‌های هنری مدرنی شیوه‌هایی چون نقاشیخط را به‌وجود آوردند که محافل هنری جهان هنوز به آن توجه دارند.

پس از انقلاب اسلامی خوشنویسی با اقبال عمومی روبه‌رو شد و انجمن خوشنویسان ایران که در سال ۱۳۲۹ تأسیس شده بود در رشد و توسعه‌ی این هنر نقش بارزی ایفا کرد. این انجمن و در بسیاری از نقاط ایران شعبه داشت و روز به‌روز بر گستره‌ی‌ فعالیت‌های متنوع خود می‌افزاید.

در دوران معاصر دستاوردهایی در خوشنویسی داشته‌ایم که از آن جمله ابداع خط معلی است با تأثیر از خطوط اسلامی - ایرانی ثلث و شکسته نستعلیق و ابداع خط سبحان که خطی است قانونمند همانند نسخ و ثلث.

با گذر زمان بر قوت و لطافت هنر خوشنویسی ایران افزوده می‌شود و استادان قوی‌پنجه‌ای پای در این عرصه می‌گذارند. این روزها برخلاف بی‌مهری همگانی به این هنر فاخر و قدسی که البته از سر ناآگاهی است در یکی از بهترین صفحه‌های تاریخ خوشنویسی ایران ایستاده‌ایم؛ و این جایگاه که باید والاتر از این‌ها می‌بود به همت و سعی استادان اهل ذوق و دلسوز به دست آمده است. ما نیز نباید از سهم خود در قبال این میراث تاریخی غنی غافل باشیم و قبل از هر چیز باید آن را بشناسیم و برای اعتلا و رشد روافزون آن بکوشیم.

نوشته شده در 1396-12-07 توسط درباره‌ی خوشنویسی 0 222

نظر خود را به اشتراک بگذاریدپاسخ دهید

شما باید وارد شوید تا بتوانید نظر دهید.

آخرین نظرات

بدون نظر

جستجوی بلاگ

برچسب‌ها

مقایسه 0